Yerba mate to powszechnie uprawiane wiecznie zielone drzewo średniej wysokości, osiągające do 20 m w środowisku naturalnym.  W uprawie zazwyczaj przycina się je do postaci krzewiastego drzewka mierzącego 4-8 m, by ułatwić zbiór. Yerba mate należy do rodzaju ostrokrzewów. Jej liście przypominają znany nam ostrokrzew, są sztywne i skórzaste. W naturze występuje w pobliżu strumieni, na około 450-600 metrach n.p.m. Ma wdzięczne, pełne liści gałęzie i białe kwiaty, które wytwarzają małe czerwone, czarne lub żółte owoce. Najważniejsze w yerba mate są liście – to je stosuje się w medycynie oraz używa do sporządzenia naturalnego, odświeżającego napoju w całej Ameryce Południowej. Yerba mate występuje w naturze w Paragwaju, Brazylii, Argentynie i Urugwaju, jednak dziś uprawia się ją w wielu tropikalnych krajach, by zaspokoić światowy popyt na jej liście.

YERBA MATE W RYTUAŁACH PLEMIENNYCH

Już starożytni Indianie z terenów dzisiejszej Brazylii i Paragwaju stosowali yerba mate jako napój. Na początku XVI w. Juan de Solís, hiszpański badacz ze słynnej południowoamerykańskiej La Planta River zanotował, że Indianie Guarani z Paragwaju parzą herbatę, która „przynosi radość i ulgę w zmęczeniu”. Hiszpanie skosztowali napoju i posmakował im. Ich zapotrzebowanie na herbatę sprawiło, że Jezuici założyli plantacje tego dzikiego gatunku. Od tej pory yerba mate znana była pod nazwą „herbaty Jezuitów” lub „herbaty paragwajskiej”.
Dzisiejsze metody przygotowania liści do tradycyjnego napoju różnią się od ówczesnych. Jedna z metod przygotowania herbaty yerba mate nakazywała odcinać gałęzie i wędzić je nad otwartym ogniem. Pozbawia to enzymy zawarte w liściach ich właściwości (same liście stają się kruche i łamliwe), a zielony kolor liści zachowuje się w procesie suszenia (w tej metodzie w końcowym produkcie często znajdowały się nadpalone kawałki, co nadawało im wędzony posmak). W innej metodzie liście są blanszowane we wrzątku (aby dezaktywować enzymy zawarte w liściach i zmiękczyć ich skórzastą strukturę). Następnie są prażone w dużych garnkach nad ogniem lub w piecu, gdzie produkt końcowy to herbata o brązowych liściach.
Ta rosnąca dziko roślina ma niezwykły aromat i smak, które odróżniają ją od roślin uprawianych na plantacjach. W Ameryce Południowej yerba mate uważana jest za napój narodowy w kilku krajach, a w Europie zwana jest „zielonym złotem Indian”. W Brazylii i Paragwaju (którzy są jej największymi eksporterami) część produkcji wciąż pochodzi z dzikich pól, których większość znajduje się na wilgotnych pogórzach.  Z jednego dziko rosnącego drzewa uzyskuje się rocznie nawet 30-40 kg suchych liści. Podczas zbiorów zbieracze mate zwani tarrafeiros lub yebateros podróżują przez dżunglę w poszukiwaniu skupisk drzew (zwanych mancha). Zbiory mają miejsce między majem a październikiem, gdy drzewa mają dużo liści. Z tego samego drzewa liście zrywa się co trzeci rok, dzięki czemu można liczyć na kolejne plony. Jednakże większość yerba mate w dzisiejszym obrocie handlowym pochodzi z dużych plantacji w Paragwaju i Urugwaju.
Słowo mate po hiszpańsku znaczy „tykwa” i odnosi się do małego naczynia, w którym tradycyjnie podaje się napar z yerba mate w całej Ameryce Południowej. Podaje się ją także z metalową rurką do picia zwaną bombilla, która u dołu ma filtr, by odcedzać liście. Tykwę wypełnia się w jednej trzeciej palonymi lub prażonymi liśćmi, po czym dolewa gorącej wody. Do naparu można dodać palonego cukru, soku z cytryny lub mleka. W Stanach Zjednoczonych ta odświeżająca herbata rywalizuje o pierwsze miejsce z kawą. W Ameryce Południowej „yerbaciarnie” są tak popularne jak kawiarnie w Ameryce Północnej i Europie, a picie yerba mate jest głęboko zakorzenione w kulturze.
Poza spożywaniem jej jako popularnego napoju, yerba mate stosowana jest jako środek wzmacniający, moczopędny, a także jako preparat zwalczający zmęczenie, redukujący apetyt oraz wspomagający trawienie w ziołolecznictwie całej Ameryki Południowej. Stosuje się ją także jako środek oczyszczający (wspomagający oczyszczanie organizmu i wydalanie toksyn). W Brazylii uważa się, że mate pobudza system nerwowy
i mięśniowy, a także stosuje się ją w leczeniu problemów trawiennych, kolki nerkowej, nerwobólów, depresji, przemęczenia i otyłości. Okłady z liści stosuje się miejscowo w leczeniu zmian skórnych wywołanych wąglikiem (zapewne dzięki wysokiej zawartości taniny, która ma właściwości ściągające).
Herbata Yerba Mate jest także od wielu lat używana na całym świecie. W Europie stosuje się ją jako środek wspomagający odchudzenie, w przeciwdziałaniu zmęczeniu fizycznemu i umysłowemu, depresjach nerwowych, bólach reumatycznych, a także w leczeniu psychogennego i wynikającego z przemęczenia bólu głowy. Bogaty wybór gatunków i rodzajów herbaty yerba mate oferuje w Polsce Sklep Yerba Mate.
W Niemczech jest to popularny środek wspomagający odchudzanie. Yerba mate jest przedmiotem niemieckiej monografii, w której wyliczono jej sprawdzone zastosowania w leczeniu zmęczenia fizycznego
i umysłowego. We Francji yerba mate jest uznanym środkiem w leczeniu astenii (osłabienia lub braku energii), środkiem wspomagającym odchudzanie oraz lekiem moczopędnym. W „Brytyjskiej farmakopei zielarskiej” (1996) zalecana jest w leczeniu zmęczenia, bólów głowy oraz jako środek wspomagający odchudzanie. W Stanach Zjednoczonych dr James Balch zaleca yerba mate w leczeniu artretyzmu, bólu głowy, hemoroidów, zatrzymywania wody w organizmie, otyłości, zmęczenia, stresu, zatwardzeń, alergii oraz kataru siennego. Twierdzi także, że yerba mate „oczyszcza krew, wycisza system nerwowy, opóźnia procesy starzenia, pobudza umysł, kontroluje apetyt, stymuluje produkcję kortyzonu, a ponadto uważa się, że podnosi właściwości lecznicze innych ziół.” Obecnie yerba mate uprawiana jest w Indiach, a „Hinduska farmakopea ajurwedyjska” zaleca stosowanie mate w leczeniu psychogennych bólów głowy, depresji nerwowej, zmęczenia oraz bólów reumatycznych.

YERBA MATE A ROŚLINNE ZWIĄZKI CHEMICZNE

Najważniejsze aktywne składniki Yerba Mate obejmują alkaloidy ksantyny (kofeinę, teobrominę, teofilinę), saponiny oraz 10% kwas chlorogenowy. Zawiera także sterole przypominające ergosterol i cholesterol. Ponadto w liściu yerba mate odkryto nowy rodzaj saponin, które nazwano matesaponinami. Saponiny są roślinnym związkami chemicznymi o znanym działaniu farmakologicznym. Ostatnio przeprowadzone badania wykazują, że stymulują one system immunologiczny. Ponadto, roślina ta jest bogatym źródłem witamin, minerałów oraz 15 aminokwasów.
W Stanach Zjednoczonych przeprowadzono niedawno kampanie, w których dystrybutorzy twierdzili, że yerba mate nie zawiera kofeiny, a raczej związek chemiczny do niej podobny, zwany mateiną. Mateina ma posiadać wszystkie zalety kofeiny, lecz żadnej z jej wad (a przynajmniej taką wersję dystrybutorzy podawali konsumentom). Fakt: yerba mate zawiera kofeinę. Jej obecność została chemicznie i naukowo potwierdzona, udokumentowana, zweryfikowana i potwierdzona przez niezależnych chemików i naukowców na całym świecie. Fakt ten jest potwierdzany co roku w niezależnym badaniu. Zawartość kofeiny w yerba mate ustalono na od 0,7 do 1,8%, przy czym przeciętnie liść yerba mate oddaje 1% kofeiny. W roślinach żywych ksantyny (np. kofeina) wiążą się z cukrami, fenolami i taninami, a uwalniają się lub oddzielają w procesie prażenia lub fermentowania, które stosuje się w przetwarzaniu liści yerba mate, ziaren kawy, a nawet ziaren kakaowca. „Odkryty” związek chemiczny o nazwie mateina prawdopodobnie jest po prostu kofeiną związaną z teiną lub fenolem w świeżym liściu.